ابعاد تکان دهنده فاجعه زيست محيطی در ايران، شاهين سپنتا، نجات پاسارگاد

ايرانيان از شمار نخستين ملت هايی در جهان بوده اند که به وضع قوانين زيست محيطی همت گماشته اند. اين قوانين نه از جانب حکومت ها بلکه از سوی مردمانی با فرهنگ غنی وضع می شد که به اهميت حفظ محيط زيست کاملا آگاه بودند و به پاسداری از منابع طبيعی ايمان و اعتقاد از سر آگاهی داشتند ؛ به طوری که حکومت ها نيز مجبور بودند برای بقا ، خود را با خواست و باورهای مردم هماهنگ سازند و به آن ها احترام بگذارند.
اما بررسی گزارش های تکان دهنده زيست محيطی کشور ، نشان گر ضعف شديد در مديريت فرهنگی و زيست محيطی کشور ، بی اعتنايی و گاه تمسخر مديران دولتی به دست آوردهای فرهنگ ملی و به تبع آن افت ارزش های انسانی و فرهنگی و لگدکوب شدن مظاهر فرهنگ و تمدن کهن اين سرزمين کهنسال است .
در حالی که مديريت دولتی در ايران ، از کشاورزی به عنوان « محور توسعه » نام می برد ، هم اکنون يک دهم فرسايش خاک های جهان مربوط به ايران است و اگر روند تخريب خاک در ايران با سرعت فعلی ادامه يابد در ۳۰ سال آينده تمام زمين های حاصل خيز ايران نابود خواهند شد.از سوی ديگر هر سال يک و نيم ميليون هکتار ( ۹ درصد ) از خاک های مرغوب ايران به بيابان تبديل می شود و سالانه يک تا يک و نيم هکتار به مساحت کوير های ايران افزوده می شود. اين در حالی است که سالانه يک ميليمتر از قشر خاک کشاورزی ايران که برای تشکيل آن ۷۰ سال زمان لازم است در اثر فقدان پوشش گياهی از دست می رود و فرسايش خاک از ۱۰ تن در هکتار در دهه گذشته به ۲۰ تن در هکتار در حال حاضر رسيده است .
جنگل های ايران نيز وضعيت بهتری ندارند . به طوری که در هر ثانيه ۳۶۰ متر مربع از سطح جنگل ها و مراتع کشور تخريب می شود. به بيان ديگر در هر ۵ سال يک ميليون هکتار از جنگل های ايران نابود می شود و يا سالانه يک و نيم درصد از جنگل های ايران از دست می رود.
اگر روند شتابان ياد شده در تخريب جنگل های ايران ادامه يابد در ۶۰ سال آينده اثری از جنگل های امروزی ايران باقی نخواهد ماند . در حال حاضر با تخريب ۳۳ درصد از جنگل های ايران ، وسعت ۸ ميليون هکتاری اين جنگل ها به ۴/ ۱۲ ميليون هکتار کاهش يافته است و سهم هر ايرانی از جنگل ۲ /۰ هکتار يعنی يک چهارم ميزان جهانی آن ( ۸/۰ هکتار ) است.برپايه نظر کارشناسان جهانی از جمله فائو ، چنان چه سطح جنگل های يک کشور کمتر از ۲۵ درصد خاک آن باشد آن کشور از نظر وضعيت محيط زيست انسانی در وضعيت بحرانی به سر می برد اين در حالی است که در حال حاضر سطح پوشش جنگل و مرتع در ايران ۵/۷ درصد از مساحت کشور است. با اين همه اجرای طرح ملی نهضت سبز از سوی مديريت زيست محيطی کشور چندان جدی گرفته نشده است .
در حال حاضر مساحت مناطق چهارگانه طبيعی ( مناطق حفاظت شده ، پارک ملی ، آثار طبيعی و پناهگاه های حيات وحش ) در ايران تنها ۸۴ / ۴ درصد از کل سرزمين است در حالی که طبق استانداردهای جهانی حداقل سطح اين مناطق بايد معادل با ۱۰ درصد از مساحت هر سرزمين باشد . همچنين ساليانه ۱/۳ ميليارد متر مکعب پساب صنعتی و شيميايی وارد ۲۳۶ تالاب شناخته شده ايران می شود و همچنين به علت تخريب پوشش گياهی بالا دست تالاب ها معمولا بارش های متناوب باعث ورود ۵۰۰ ميليون متر مکعب رسوب به تالاب های ايران می شود .

از ميان مناطق چهارگانه طبيعی ايران بسياری از آن ها در حال حاضر با بحران های جدی زيست محيطی رو به رو هستند که برای نمونه می توان به موارد زير اشاره کرد : تالاب انزلی ، پناهگاه حيات وحش توران ، پارک ملی خجير ، پارک ملی سرخه حصار، تالاب گوری گل تبريز ، مناطق حفاظت شده ورجين و البرز مرکزی ، اکوسيستم طبيعی دريای مازندران ، پارک ملی لار ، جنگل های پارک لويزان ، تالاب گاوخونی اصفهان ، زاينده رود اصفهان ، پارک ملی گلستان ، منطقه حفاظت شده غرب مازندران ، مناطق حفاظت شده شرق هرمزگان ، جنگل های حرا ، دشت مغان ، درياچه گهر درود لرستان ، پوشش گياهی و جانوری تنگه بلاغی شيراز ، جنگل های مازندران ، تالاب های زمزم و چکر ايلا م ، دشت بوئين زهرا ، پارک ملی بختگان فارس ، درياچه اروميه ، تالاب منطقه شکار ممنوع قره قشلاق مراغه ، درياچه استيل آستارا ، گرگان رود تالش ، تالاب آلماگل گنبدکاووس ، تالاب پير احمد کندی ماکو ، رودخانه اروند ، تالاب شادگان خوزستان ، تالاب حسن خان مهاباد ، منطقه حفاظت شده قميشلو اصفهان ، سپيد رود گيلان ، پناهگاه حيات وحش لوندويل آستارا ، رودخانه کارون ، تالاب ترعه خوران هرمزگان ، تالاب ميانکاله مازندران ، تالاب های ارژن و پريشان فارس ، نرگس زارهای دهلران ، تالاب بند عليخان ورامين ، منطقه حفاظت شده جهان نمای گرگان ، عرصه های جنگلی چاهک استان يزد و ...
از سوی ديگر ، علاوه بر نابودی گونه های نادر گياهی ، بنا به عوامل متعدد از جمله شکار بی رويه و مديريت غلط مناطق حفاظت شده ، جمعيت ۲۵ درصد از گونه های پستانداران و ۱۱ درصد از گونه های پرندگان ايران روند انقراض را طی می کند.
از ميان پستانداران وحشی ايران تاکنون نسل شير ايرانی و ببر مازندرانی به کل منقرض شده است و نسل برخی ديگر از گونه ها همچون يوزپلنگ ، پلنگ ، گورخر ، گوزن ايرانی ، آهو ، شوکا ، کل و بز کوهی ، قوچ و ميش وحشی ، پازن ، جبير ، خرس سياه ، گربه پالاس ، گربه شنی ، شاه روباه ، روباه ترکمنی و شماری ديگر در حال انقراض است.
از ميان پرندگان ايران نيز نسل پليکان خاکستری ، عروس غاز ، قوی کوچک ، درنای سيبری ، باکلان کوچک ، گيلانشاه خالدار ، عقاب شاهی ، عقاب طلايی ، عقاب دريايی دم سفيد ، عقاب ماهی خوار ، هما ، شاهين ، بحری ، بالابان ، لاچين ، ميش مرغ ، هوبره ، سياه خروس ، اردک سفيد ، اردک بلوطی ، قرقاول و شماری ديگر در حال انقراض است .
از ميان خزندگان وحشی ايران نيز تمساح ايرانی ( گاندو ) و انواع لاک پشت بيش از ديگران در معرض انقراض نسل قرار دارند و همچنين نسل گونه های آبزيان مانند ماهی قره برون ، ماهی استورژن روسی ، ماهی شيپ ، ماهی استورژن ايرانی ، ماهی ازون برون ، فيل ماهی يا بلوگا ، کپور ماهی ، ماهی کور غار ، آفينوس های آب های داخلی ، آرتميا ، انواع خرچنگ ، دلفين و نهنگ نيز در حال انقراض است .

وضعيت محيط زيست شهری در ايران نيز دست کمی از محيط زيست طبيعی ندارد . در کنار آلودگی مرگبار هوا و آلودگی صوتی به ويژه در شهرهای بزرگ ، با آلودگی آب ( اعم از آب های سطحی و عمقی ) و آلودگی خاک در اکثر مناطق ايران روبه رو هستيم . در حال حاضر بخاطر توليد بيش از حد زباله ، جمع آوری غلط و بازيافت ناقص زباله های خانگی ، صنعتی و بيمارستانی ، پساب های صنعتی ، فاضلاب شهری و نخاله های ساختمانی و انباشت زباله در حاشيه شهر ها با آلودگی شديد خاک و تجمع حيوانات ولگرد و جوندگان و حشرات خطرناک رو به رو هستيم .هم اکنون روزانه ۳۲ هزارتن و سالانه ۱۲ ميليون تن زباله در ايران توليد می شود . از سويی هر تن زباله در حدود ۵۰۰ ليتر شيرابه توليد می کند و هر ليتر شيرابه می تواند ۴۰۰۰ ليتر آب را آلوده کند . اين زباله ها می تواند ۱۱۸ نوع بيماری را به انسان منتقل کند. در حال حاضر در ايران بيش از ۱۰ در صد زباله های شهری را کاغذ تشکيل می دهد و سالانه ۴۰۰ هزارتن کاغذ مصرف می شود که معادل ۶ ميليون و ۸۰۰ هزار اصله درخت می باشد . اين در حالی است که در صورت بازيافت ۲۵ درصد از کاغذ موجود در زباله های شهری ، می توان سالانه از قطع يک ميليون و ۷۰۰ هزار اصله درخت جلوگيری نمود .

دکتر شاهين سپنتا
www.savepasargad.com