نتايج شرکت ايران در آزمون های آموزشی جهانی، مشکلات کمی و کيفی آموزش و پرورش ايران در قرن ۲۱، بخش ۱۷، ژاله وفا

jalehwafa@yahoo.de

ارزشيابی وسيله ای برای پی بردن به ميزان موفقيت نظام آموزشی در رابطه با برنامه ها و عملکردهايش است. در تمامی نظام های آموزشی که ارزيابی و ارزشيابی به طور مستمر به عمل می آيد، فعاليت ها اغلب موفقيت آميز ميباشند، چرا که بدون اين محک ،امکان تمايز بين موفقيت يک برنامه آموزشی ويا شکست آن ميسر نيست.
ارزشيابی آموزشی در جهان در چهار سطح انجام می گيرد:
۱- ارزشيابی در سطح مدرسه و از طريق معلم و به قصد مشخص ساختن اين امر که آموزشهای مدرسه تا چه ميزان در عملکرد دانش آموز متجلی شده است .
۲- ارزشيابی بين مدارس در آزمونهای استانی هر ساله و يا در پايان دوره های مختلف تحصيلی .
آنهم از طريق پاسخ دادن دانش آموزان همه مدارس کشور به سوالات خاصی که برای سنجش ميزان سواد همه دانش آموزان يک کشور و تشخيص تفاوت متدهای تدريس در مدارس گوناگون طراحی شده اند . بطور نمونه ۹۰ درصد مدارس کانادا هر ساله در اين آزمونها شرکت ميکنند. و بدينوسيله اولياء دانش آموزان به جايگاه علمی فرزند خود و نيز مدارس پی ميبرند.
۳. ارزيابی نظام آموزشی در سنجش های ملی . برای نمونه تصميم گرفته می شود رياضی دبستان يا پايه هشتم به طور سراسری آزموده شود. هدف اين قبيل ارزيابی ها کسب اطلاعاتی برای سنجش نظام عمومی آموزشی کشور ميباشد . منتهی بعلت پر هزينه بودن آن ،اين سنجش معمولا به روش نمونه گيری در اغلب کشورها انجام ميپذيرد. آمريکا از سال ۱۹۶۰ مرکز سنجش پيشرفت آموزشی را تاسيس کرد ه است و بسياری از کشورها نيز چنين سازمانی را تاسيس کرده اند . متاسفانه ايران در سطح ملی فاقد سازمان ارزشيابی است . تنها چند سال است که از دانش آموزان سال سوم دبيرستان آزمون سراسری گرفته می شود تا معدل آنها برای کنکور قابل قبول باشد. آزمون کنکور را در ايران نيز بعلت اينکه از کيفيت برخوردار نيست و اصولا ضد آموزش است ، نميتوان از آن بعنوان يک آزمون کارساز نام برد.
۴- ارزشيبای کارايی و يا عدم کارايی نظام آموزشی کشور از طريق مشارکت در سنجش در سطح بين المللی.
در اين شماره قصد دارم نتايج شرکت ايران را در آزمونهای آموزشی بين المللی مورد بررسی قرار دهم .
دو آزمون بين المللی معتبر در جهان وجود دارند که توسط انجمن بين‌المللی ارزشيابی پيشرفت تحصيلی IEA انجام می گيرد :( TIMSS )«تيمز» آزمون اندازه‌گيری در پيشرفت تحصيلی رياضيات وPRILS))« پرلز» آزمون اندازه‌گيری پيشرفت توانايی و مهارت خواندن است.
نتايج شرکت ايران در آزمون بين المللی تيمز :
آزمون تيمز يک آزمون جهانی است که سازمان يونسکو هر ۴ سال يکبار در ۶۰ کشور جهان به اجرا می گذارد و هدف آن سنجش استعداد دانش آموزان در دو درس رياضی و علوم در کليه مقاطع است.
نخستين آزمون جهانی که ايران در آن شرکت جست در سال ۱۹۹۲ بود ( سال تحصيلی ۱۳۷۳-۱۳۷۲ ) ايران با شرکت در پروژه مطالعه بين المللی رياضی و علوم تيمز ( TIMSS )به عضويت «انجمن بين المللی ارزشيابی پيشرفت تحصيلی IEA» درآمد. هدف اين مطالعه اندازه گيری پيشرفت تحصيلی دانش آموزان شرکت کننده در دو درس رياضی و علوم و همچنين بررسی تأثير عوامل مربوط به برنامه و مواد آموزشی ، مدرسه و خانواده در يادگيری دانش آموزان در اين دو درس است. نتيجه آزمون تيمز رابطه معناداری با توسعه يافتگی و عملکرد هر کشور در اين زمينه دارد. چنانکه کشورهای جنوب شرقی آسيا از قبيل ژاپن، کره، سنگاپور، هنگ کنگ و کشور چين در صورتی که در آزمون شرکت کنند، رتبه های اول را کسب می کنند. وضعيت دانش آموزان ايرانی در بين ديگر کشورهای شرکت کننده در اين آزمون بسيار اسف بار بود ( در دوره راهنمايی رتبه ۳۷ در بين ۴۱ کشور و در دوره ابتدايی ، رتبه آخر در بين ۲۵ کشور) .برای هر کشوری جز نظام ولايت فقيه اين نتيجه و حاصل شوک آو ر ميبود و منجر به تغييراتی اصولی در نظام آموزشی آن ميگرديد. اما وزارت آموزش و پرورش نظام ولايت فقيه هيچ برنامه ای عملی در اين جهت پياده نکرد. در واقع امر نتيجه آزمون «تيمز» به قدری مهم است که پس از انتشار نتايج رسمی آن برخی از وزرای آموزش و پرورش کشورها ناچار به استعفا ميشوند و حتی گاهی بالاترين مقام های اجرايی کشور مجبور به اعلام موضع ميگردند و عملکرد آموزشی خود را تحليل می کنند و در صورت مطلوب نبودن عملکرد، وعده های جديدی را برای بهبود نظام آموزشی مطرح می کنند. چنانکه کلينتون رئيس جمهور سابق آمريکا با انتشار نتيجه آزمون تميز در آمريکا ،در جلسه ای با حضور کارشناسان آموزشی قول کار بيشتر و اختصاص بودجه کلانی را به آموزش و پرورش داد .
دکتر عليرضا کيامنش، برگزارکننده دو دوره اول آزمون تيمز در ايران نيز معتقد است : «نتيجه آزمون سال ۹۵ شوک آور بود. رتبه بندی يک مسأله است و فاصله با متوسط جهانی يک چيز ديگر. يک موقع رتبه خوبی نداريم، ولی از نظر امتياز با کشورهای اول هم خيلی فاصله نداريم .ولی وقتی مثلاً از ميانگين ۵۰۰ کشور شرکت کننده، ۵۰ ، ۶۰ نمره پايين تريم، نتيجه جالب توجه نيست. دکتر نجفی در اواخر دوره وزارتش در آموزش و پرورش دستور داد همه ادارات استان ها گزارش تيمز را بررسی کنند. چنين رويه ای هم در پيش گرفته شد و راهکارهايی هم انديشيده شد. ولی با رفتن وی، کل کار فراموش شد. در نتيجه بدون اينکه کاری انجام شود، در مطالعات بعدی هم شرکت کرديم. اين بار بنا به خواست آمريکا آزمون قبلی تکرار می شد. ما در اين آزمون در پايه هشت شرکت کرديم. نتيجه مطالعه نشان داد سه، چهار نمره در اين دو درس بالاتر رفته ايم و جايگاهمان هم در رتبه بندی بهتر شده است. ولی علت بهبود وضعيت آن بود که اين آزمون تکرار آزمون قبلی بود و تعدادی از کشورهايی که در آزمون قبلی، رتبه های بهتر از ما داشتند در اين آزمون شرکت نکردند و شرکت کننده های جديد مثل مراکش و تونس و... هم به طور کلی ضعيف تر از ما بودند و تازه تعدادی از کشورهايی که جديد شرکت کردند هم بالای ما قرار گرفتند."
دوره دوم اين مطالعه در ۱۹۹۹، و دوره سوم سال ۲۰۰۳ برگزار شده و دوره چهارم در سال ۲۰۰۷ و دوره پيشرفته در سال ۲۰۰۸ ميلادی برگزار می‌شود که هم اکنون مرحله مقدماتی تيمز پيشرفته ۲۰۰۸ در حال اجراست.
در آزمون تيمز در سال ۹۵ معدل نمره دانش آموزان ايرانی در درس علوم پايه هشت ۴۶۳ بود. در سال ۹۹ معدل آنها ۴۴۸ و در سال ۲۰۰۳ معدل ۴۵۳ بود. يعنی در سال ۲۰۰۳ دانش آموزان ايرانی نسبت به سال ،۹۵ ده نمره پسرفت داشتند. اما در سال ۲۰۰۳ در علوم پايه چهارم اندکی بهبودی حاصل شد. در سال ۹۵ معدل نمره ايران در اين درس ۳۸۰ بود، ولی در سال ۲۰۰۳ به ۴۱۴ رسيد. با اين همه با متوسط جهانی که ۴۸۹ بود، فاصله زيادی داشتيم. در رياضی پايه هشتم در سال ۹۵ معدل ايران ،۴۱۸ در سال ۹۹ ، ۴۲۲ و در سال ۲۰۰۳ ، ۴۱۱ بود. در سال ۹۵ در مقطع چهارم دبستان در درس رياضی معدل نمره ايران ۳۸۷ و در سال ۲۰۰۳ ، ۳۸۹ بود. در حالی که متوسط جهانی ۴۹۵ بوده است.نکته جالب اين است که بالا رفتن امتيازات ايران، حاصل عملکرد دختران بوده است. بطور نمونه در سال ۲۰۰۳ دختران در درس رياضی پايه هشتم نه نمره نسبت به سال ۹۵ و ۱۲ نمره نسبت به سال ۹۹ بالاتر بوده اند. در حالی که نمره پسران در سال ۲۰۰۳ در درس رياضی پايه هشت نسبت به سال ۹۹ ، ۲۴ واحد و نسبت به سال ۹۵ ، ۲۱ واحد پايين تر بوده است. در سال ۲۰۰۳ در رياضی پايه چهارم، نمره دختران نسبت به سال ۹۵ ، ۱۵ نمره افزايش داشته است. ولی معدل پسران در همين مدت هشت نمره پايين آمده است. اما متأسفانه تحقيقی نشده که معلوم شود چرا دختران پيشرفت و پسران پسرفت کرده اند.
نکات جالب در اين تحقيقات اين است که با وجود تغيير کتاب های علوم در پايه هشتم، نه تنها نتيجه عملکرد دانش آموزان مثبت نبود، بلکه در سال ۲۰۰۳ معدل امتيازات کمتر هم بود. اما در علوم پايه چهارم تغيير کتاب ها که روندش از قبل شروع شده بود به بهبود عملکردها منجر شد، ولی هنوز تا متوسط جهانی فاصله زيادی است. نتايج درس رياضی هم نشان داد که کار مفيد و مؤثری در مورد اين درس انجام نشده است.
طريقه برخورد با نتايج آزمون تيمز در برخی کشورها :

تبليغات خبرنامه گويا	advertisement@gooya.com

عملکرد دو نمونه نروژو ژاپن را موردبررسی قرار ميدهيم .کشور نروژ وقتی ملاحظه کرد که نظام آموزشی کشورش انتظارات کافی را در زمينه درس رياضی برآورده نمی کند، دست به انجام تحقيقاتی اصولی زد. حاصل آن تحقيقات آگاهی بر اين امر بود که معلمان رياضی مدارس نروژ اغلب خود دچار ضعف فهم رياضی هستند . در نتيجه به دروس رياضی تربيت معلم افزودند و ميزان سواد معلمان را بيشتر مورد ارزيابی قرار دادند.
ژاپن هر چند در آزمون تيمز در صدر جدول قرار گرفت ولی بعد از اعلام نتايج سرانه مطالعه بين‌المللی رياضيات و علوم در سال ۱۹۹۵ ،بطور اصولی از سال ۱۹۹۷ به باز نگری نظام آموزشی خود پرداخت . آنها خواهان تغيير به صرف تغيير نبودند ، آنهم تغييری که به لحاظ انسانی بسيار پرهزينه است. بلکه نکته در خور تذکر اين است که ژاپنی ها دقيقا در نقطه اوج به باز ‌نگری در برنامه آموزشی خود روی آوردند. وگرنه ژاپن در مطالعات بين‌المللی اخير (تيمز) در هر سه مطالعه اول و دوم در رياضيات رتبه اول تا چهارم را داشته است و اصولا مجموعه کشور‌های جنوب شرق آسيا از قبيل ژاپن، کره‌جنوبی، سنگاپور و هنگ‌کنگ تنها جای خود را عوض کرده اند و به کشور ديگری نداده‌اند و همواره رتبه ۱ تا ۴ جهانی را کسب کردند . اما به ضرس قاطع می توان گفت که چنانچه اين نتايج برای ايران اتفاق می‌افتاد ، نظام آموزشی نظام ولايت فقيه سرمست از باده پيروزی، دست به هيچ تغيير و دوباره نگری نمی‌زد. اکنون نيز که در ذيل جدول قرار گرفته ايم اين نتيجه محرکی برای تغيير و باز نگری در سيستم آموزشی ما نگرديده است !! اما ژاپنی ها با هوشمندی بسيار زمانی که بهترين رتبه را کسب کردند ، تصميم به باز‌نگری در سيستم آموزشی خود گرفتند .چرا که حاصل مطالعه تيمز کمک می‌کرد که ويژگی‌های خود را دوباره کالبدشکافی نموده و در مقايسه با ديگران بهتر آنها را مورد شناسايی قرار دهند. نتايج آزمون تيمز در مورد دانش آموزان ژاپنی نشان ميداد که از نظر عملکرد رياضی و علوم رتبه اول دنيا هستند، اما از نظر اعتماد به نفس پايين‌اند. از نظر باور‌ها نسبت به خود در سطح مطلوبی نيستند. بر اين باورند که چيزی نمی‌دانند با وجود اينکه بهتر از همه می‌دانند. مطالعه تيمز متغير‌های زيادی را مورد بررسی قرار داده است . لذا ژاپنی ها با بهره گيری از آن برنامه ای شش‌ساله برای چگونگی جرح و تعديل در برنامه آموزشی خود تدوين کردند و در برنامه جديد خودشان ۲۵درصد محتوای آموزشی را کاهش دادند. در واقع به اين نتيجه رسيدند که محتوای ارائه شده در کتابهای درسی ژاپن با چنين حجم زيادی ، دانش آموزان ژاپنی را خسته کرده است. به زبان ديگر برنامه آموزشی ژاپن دانش آموزان ژاپنی را از نظر رياضی و علوم، بسيار توانمند تربيت کرده است ،اما از اين نقطه نظر که آنها را آماده ورود به عرصه متوسطه و آموزش عالی گردانده به نحوی که در اين سطح از خود خلاقيتی را بروز دهند ، برنامه آموزشی آنها دچار ضعف است و تضمين‌کننده نيست. لذا برنامه را تقليل دادند. در ژاپن در زمينه رياضی نيز ارزشيبای بطور مستمر انجام ميگيرد در هر مدرسه ژاپنی برای درس رياضی جلسات متعددی با حضور معلمان رياضی همان مدرسه و برخی کارشناسان تشکيل می شود -دپارتمان رياضی- نحوه عملکرد معلم را در کلاس با بازديد هايی که از کلاس به عمل می آورند بررسی می کنند. در اين جلسات، تمرکز بر درس است و نه بر معلم ، زيرا دپارتمان مسئوليت درس را بر عهده دارد و نهايتاً از تمامی اعضای دپارتمان به طور جمعی نتيجه کار را می خواهند.در ضمن دپارتمان در مورد تقدم و تاخر ارائه مطالب در کلاس نيز می تواند تصميم بگيرد .اين قبيل بازنگری های اصولی دال بر درايت جامعه آموزشی هر کشور و مسئولين آن دارد که به خوبی واقفند که چه انتظاری از آن برنامه خود دارند و يا بايستی داشته باشند و نيز چه نوع سرمايه‌گذاری را توانا و خواهان خواهند بود .
در ايران متاسفانه حتی مردم در زمينه اين آزمونهای بين المللی و نتايجش کمتر اطلاعی دارند .گزارش آزمون ۱۹۹۵ تيمز در ايران تنها در حد چند مجله در اختيار برخی مقامات آموزش و پرورش قرار گرفت و نتايج آن گويی که امری سری و فوق محرمانه است حتی انعکاس نيافت!! گزارش آزمون سال ۲۰۰۳ نيز کم و بيش به همين وضعيت دچار شد و در رسانه ها هم انعکاس نيافت.
نتايج شرکت ايران در آزمون پرلز را در شماره آينده بررسی ميکنم.