درنگی بر طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها، جواد کارگزاري

1- درآمد:

طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها همواره به عنوان یکی از راهکارهای کاهش بار ترافیکی شهر تهران مورد توجه بوده است.[1] بررسی نشان می دهد که دست کم از زمان شورای شهر اول تهران به بعد بحث در این باره جدی تر شده است و در شورای شهر دوم تهران اجرای این طرح مورد تصویب شورای مزبور قرار گرفت. بر اساس مصوبه هفتادمین جلسه شورای شهر در تاریخ 16 تیر 1383 به «شهرداری تهران اجازه داده شد تا برابر مطالعات انجام شده نسبت به اجراى طرح زوج و فرد كردن تردد خودروها و محدوده پيشنهادى به صورت آزمايشى در مردادماه امسال اقدام كند.»[2] «بر اساس تبصره يك اين مصوبه شهردارى تهران موظف است ضمن ارايه برنامه زمان بندى به كميسيون شهرسازى، فنى و معمارى هماهنگى هاى لازم با مراجع ذيربط را جهت اجراى مطلوب طرح قبل از اجراى طرح و راهكارهاى علمى و اجرايى آن به انجام رساند. بر اساس تبصره چهار اين ماده واحده شهردارى تهران موظف است ضمن بسيج نيروهاى حوزه حمل و نقل ترافيك شهردارى تهران در زمان اجراى آزمايشى طرح نسبت به استخراج و آناليز نتايج حاصل از اجراى طرح اقدام كرده و طرح تكميلى را با ارايه راهكارهاى اصولى و رفع نقايص طرح جهت بررسى و تصويب نهايى به شوراى شهر تهران ارايه كند.»[3] با این حال، از قرار معلوم این طرح با وجود مصوبه شورای شهر اجرا نگردید. «اما سرانجام اين طرح در دهه آخر آذر سال ۸۴ بنا به دستور شوراي تأمين استان و فرماندهي نيروي انتظامي تهران بزرگ براي نخستين بار تحت عنوان «طرح اضطراري» به اجرا در آمد.[4] دلیل اجرای این طرح آلودگی شدید هوای تهران در روزهای اجرای طرح و هدف از اجرای طرح مزبور کاهش آلودگی مزبور عنوان گردید. با این حال با عبور از شرایط بحرانی آلودگی هوا[5] اجرای طرح مزبور همچنان ادامه دارد و نشانه ها حاکی از اجرای آن در سال یا سالهای آینده دارد. رییس راهنمایی و رانندگی تهران بزرگ سخن از پیشنهاد استانداری به شورای عالی ترافیک مبنی بر اجرای همه ساله طرح مزبور در نیمه دوم هر سال[6] و برخی دیگر سخن از اجرای بی درنگ طرح مزبور پس از پایان تعطیلات نوروزی به میان می آورند.

این نوشتار ضمن پذیرش مفید بودن طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها به عنوان یک طرح موقتی در زمان آلودگی شدید هوا و یا زمان های خاص افزایش بار ترافیکی شهر مانند هفته اول مهرماه بر آن است که اجرای طرح مزبور فاقد پشتوانه کارشناسی کافی می باشد. شوربختانه با وجود گذشت بیش از چند ماه از اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها هنوز هیچ گونه دلیل موجهی برای اجرای پیوسته آن از سوی اجرا کنندگان طرح مزبور به مردم ارایه نشده است. تنها چندی پیش «رویانیان»، معاون راهنمايي و رانندگي نيروي انتظامي، از آماری سخن به میان آورد که نشان دهنده موافقت اکثریت مردم با طرح مزبور دارد.[7] بر فرض درستی آمار مزبور، که به شدت محل تردید است، آن را نمی توان دلیل موجهی برای اجرای طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها دانست چرا که در وهله نخست باید مبنای علمی طرح مزبور و پیامدهای آن از سوی کارشناسان مورد تأیید قرار گرفته و سپس در مرحله دوم اقبال عمومی به طرح مزبور، در صورت برابر بودن شرایط اجرا یا عدم اجرا، مورد بررسی قرار بگیرد. همه نشانه ها از جمله مشکل های بی شماری که برای بسیاری از شهروندان در پی اجرای طرح مزبور به وجود آمده است به خوبی حاکی از نبود پشتوانه پژوهشی طرح مزبور دارند.

2- نقد ها و ایرادهای وارد بر طرح زوج و فرد

بررسی نشان می دهد که هیچ شخص حقیقی یا حقوقی از اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها از موضع کارشناسی، نه موضع قدرت، دفاع نمی کند و اگر طرح مزبور در حال اجرا است علت آن نه دلیل های کارشناسانه توجیه گر ادامه اجرای آن، بلکه قدرت جریمه های ناعادلانه است. برعکس، افراد بسیاری با دغدغه های متفاوت ایرادها و نقدهای جدی بر اجرای طرح مزبور وارد می سازند. این نوشتار با هدف روشن نمودن ابعاد مختلف ایرادها و نقدهای وارد بر اجرای پیوسته طرح مزبور تلاش دارد تا ایرادها و نقدهای وارد بر طرح مزبور را مورد بررسی کارشناسانه قرار دهد.

ایرادها و نقدهای وارد بر اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها عبارت است از:

1- مهمترین ایراد و نقد آن است که اجرای پیوسته طرح مزبور برگشت به حالت طبیعی رفت و آمد خودروها را برای همیشه غیر ممکن می کند و موجب می شود شرایط همواره در حالت اضطراری قرار گیرد. به عبارت دیگر حالت طبیعی حکم استثنا و حالت اضطراری حکم قاعده را پیدا می کنند.

2- دومین ایراد و نقد آن است که اجرای پیوسته طرح مزبور مخالف طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده است و موجب می شود که یک عامل مهم و تأثیرگذار به جمع مجموعه عامل های ناکامی طرح از رده خارج کردن خودروهای فرسوده افزوده گردد. چه آنکه با اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها برخی افراد انگیزه کافی برای خرید یا نگهداری خودروی فرسوده خود پیدا می کنند.[8]

3- ایراد و نقد سوم آن است که اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها انگیزه کافی برای افراد ثروتمند جهت خرید خودروی دوم فراهم می سازد. اگرچه ممکن است گفته شود تعداد کمی دست به این کار می زنند اما بایستی توجه داشت که حتی اگر گفته مزبور درست باشد، که محل تردید است، باز هم نمی توان از کنار آن به سادگی گذشت.

4- ایراد و نقد دیگر آن است که اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها موجب تشویق برخی افراد به دست کاری در پلاک خودرو و یا تخلف های مشابه می گردد.

5- ایراد و نقد مهم دیگر این است که در اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها به تجربه دیگر کشورها توجه کافی نگردیده است. بررسی تطبیقی نشان می دهد که طرح مزبور از ابتکارهای مدیریت ایرانی نبوده و در دیگر کشورهای جهان مانند یونان و مکزیک اجرا گرديده که در نهایت با شکست مواجه شده است. اینکه چرا یک طرح شکست خورده دوباره با قدرت تمام در حال اجرا است مشخص نمی باشد. البته این امکان وجود دارد که مدیریت ضعیف يوناني ها يا مکزیکی ها موجب شکست طرح مزبور گردیده باشد و چنان که تیم ملی ایران با شکست مکزیک در جام جهانی نشان خواهد داد مدیریت ایرانی نیز با اجرای موفق طرح مزبور نشان خواهد داد که ایرانی اگر بخواهد می تواند!

6- ایراد و نقد دیگر مشکل هایی است که اجرای پیوسته طرح مزبور برای شهروندان به وجود آورده است. برخی از این مشکل ها پس از اجرای طرح مزبور بازتاب عمومی پیدا کردند و برخی دیگر هنوز ناشناخته باقی مانده اند. نمونه های از این مشکل ها عبارت است از:

الف- برخی بیماران خاص مانند بیمارانی که نیازمند رفت و آمد به مراکز دیالیز می باشند با اجرای طرح مزبور امکان استفاده از وسیله نقلیه شخصی را در پاره ای از روزها نداشته و همین امر مشکل های زیادی را برای آنها فراهم آورده است.[9]

ب- بسياري از شهروندان با توجه به دوري محل زندگي با محل كار اقدام به خريد وسيله نقليه شخصي نموده اند كه با توجه به طرح زوج و فرد، رفت و آمد اين دسته از شهروندان با مشكل هاي زيادي روبرو است. توجه به اين نكته از اين جهت ضروري است كه در حال حاضر وضعيت حمل و نقل عمومي بويژه در مسيرهاي دور از مركز شهر بسيار نامطلوب بوده و ساعت هاي زيادي بايد صرف رفت و آمد با وسيله هاي حمل و نقل عمومي شود.

ج- محل سکونت خیلی از شهروندان در محدوده طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها قرار دارد و همین امر موجب گردیده است که این دسته از شهروندان در مقایسه با افراد دیگری که خارج از محدوده طرح مزبور قرار دارند با محدودیت های بیشتری مواجه گردند و امکان استفاده از وسیله نقلیه شخصی در خارج از محدوده طرح زوج و فرد، بر خلاف سایر شهروندان، برای آنها ناممکن گردد.[10]

7- به دلیل ضعف شدید سامانه حمل و نقل عمومی در عمل سامانه مزبور امکان جوابگویی به افزایش درخواست های ناشی از اجرای طرح زوج و فرد را ندارد و در بسیاری از روزها از جمله روزهای برفی و بارانی انبوه مسافرهای درمانده در کنار خیابان ها به چشم می خورد.

8- خدمت رسانی سامانه حمل و نقل عمومی در روزهایی که طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها اجرا نمی گردید همواره محل اعتراض شهروندان به ویژه آنهایی که در خارج از منطقه های مرکزی شهر زندگی می کنند بوده است. شوربختانه پس از اجرای طرح مزبور این خدمت رسانی نه تنها با توجه به افزایش درخواست استفاده از سامانه حمل و نقل عمومی افزایش نیافته است بلکه به دلیل افزایش درخواست مزبور به پایین تر از سطح زمان عدم اجرای طرح زوج و فرد رفت و آمد خودرها رسیده است.

9- اين طرح يك طرح ستمكارانه است. در اين طرح باز مانند هميشه چوب بي تدبيري مسوول هاي دست اندر كار حمل و نقل عمومي را مردم بايد بخورند. اگر به واقع مقام هاي مسوول دل مشغول مشكل آلودگي هوا و نيز رفت و آمد وقت گير شهروندان در سطح شهر مي باشند چرا به تكليف هاي قانوني خود در جهت از رده خارج كردن خودروهاي فرسوده و آلوده كننده و نيز فراهم كردن ساز و كارهاي اجرايي گازسوز كردن ساير خودروها اقدام جدي نمي كند. چرا بايد هزينه بي تدبيري مقام هاي مسوول را شهروندان بپردازند؟

10- طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها يك طرح ناعادلانه است. براي درك ناعادلانه بودن اين طرح به اين نكته توجه كنيد كه فردي با پرداخت مبلغ زيادي اقدام به خريد يك خودروي داراي استانداردهاي زيست محيطي (خودروي سبز) مي كند. خودرويي كه برابر با گواهي هاي سازمان هاي مسوول يك خودروي آلود كننده هوا به شمار نمي آيد. دارنده چنين خودرويي كه با توجه به دغدغه هاي زيست محيطي خود اقدام به خريد چنين خودرويي نموده است بايد بر اساس طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها در روزهاي خاصي در سطح شهر رفت و آمد كند. وضعیت این شخص مساوی با وضعیت شخصی است كه بدون توجه به چنين دغدغه هايي داراي خودرويي است كه افزون بر مصرف بالاي بنزين آلودگي شديد هوا را نيز موجب مي گردد. پرسش اساسي اين است كه اگر طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها به واقع مي خواهد مشكل آلودگي هوا را حل نمايد چرا در اين طرح به وضعيت هاي متفاوت خودروها از جهت ميزان ايجاد آلودگي توجهي نمي شود؟ «اعمال محدوديت تردد براساس پلاک خودروها آلودگي را کاهش نداد چرا که آلودگي را اگزوز خودروها توليد مي کند نه پلاک آنها. به همين خاطر به نظر مي رسد بايد روشي براي محدوديت تردد خودروهاي پاک و غيرپاک از حيث آلودگي قائل شد و در شرايط اضطرار با انجام غربال بندي اجازه دهيم در کل شهر تهران خودروهايي که با استانداردهاي زيست محيطي ساخته شده اند ، تردد کنند چرا که در تهران خودروهايي هستند که 200 برابر خودروهاي پاک آلودگي توليد مي کنند.»[11]

11- طرح زوج و فرد كردن رفت و آمد خودروها براي حل مشكل آلودگي شديد هوا اجرا گرديد. با توجه به رفع مشكل آلودگي شديد هوا اين پرسش به ميان مي آيد كه آيا اين طرح همچنان مي تواند ادامه داشته باشد يا نه؟ به نظر مي رسد پاسخ اين باشد كه با توجه به رفع ضرورتي كه مبناي طرح مزبور بود ادامه اجراي اين طرح توجيه قانوني نداشته باشد و در صورتي كه اين طرح غير كارشناسانه بخواهد همچنان به زندگي خود ادامه بدهد نيازمند تصميم گيري دوباره و بر اساس دليل هاي توجيهي جديد باشد.

12- اجرای طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها سهم چندانی در کاهش آلودگی هوای تهران نداشته و تنها باعث جابجایی مناطق آلوده تهران گردیده است. بنا به گفته محمد حسین پیراسته، مدیر کل محیط زیست استان تهران، «پيش از اجراي تردد نوبتي خودروها مناطق «فاطمي»، «بازار» و «ويلا» آلوده ترين نقاط تهران بودند، و پس از زمان اجراي اين طرح اين مناطق جاي خود را به «آزادي»، «پرديسان»، «تجريش» و«اقدسيه» داده اند.[12]

13- نقد و ایراد دیگر بر اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها آن است که طرح مزبور محدودیتهای نایکسانی را بر دارندگان خودروهای پلاک زوج و فرد تحمیل می کند. بر اساس طرح مزبور دارندگان پلاک های زوج می توانند سه روز از پنج روز کاری هفته در سطح شهر رفت و آمد کنند در حالی که دارندگان پلاک های فرد تنها دو روز (یکشنبه و سه شنبه) از چنین امکانی برخوردار هستند. افزون بر این با بازنگریی که در طرح مزبور انجام گرفته است دارندگان پلاک های زوج می توانند تا پایان اسفند در روزهای پنج شنبه از خودروی خود در سطح شهر استفاده کنند. همچنین بنا به گفته مقام های مسوول تعداد خودروهای پلاک زوج ده درصد کمتر از خودروهای پلاک فرد می باشد[13] که این امر نیز بر برخورد نایکسان میان دارندگان پلاک های زوج و فرد در بلند مدت می افزاید.

14- اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها باعث افزایش بی دلیل مصرف بنزین از سوی کسانی گردیده است که امکان ورود به محدوده طرح مزبور را ندارند. این افراد برای رسیدن به مقصد در برخی موارد مسیرهای انحرافی را انتخاب می کنند که دست کم نزدیک تر به مقصد آنها باشند و همین امر موجب افزایش مصرف بنزین از سوی چنین افرادی می شود. بنا به گفته مدیر عامل سازمان حمل و نقل و ترافیک اجرای طرح زوج و فرد خودروها در شهر تهران موجب کاهش تنها 4 درصد مصرف بنزین در این کلان شهر شده است. وی با اعلام این خبر گفت: آمارهای مصرف بنزین نشان می دهد که اگر تعدادی از خودروها نتوانستند وارد محدوده طرح شوند، اما به همان میزان افزایش سفر شهری داشته ایم.»[14]

15- ایراد و نقد دیگر بر اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها جابجایی بار ترافیکی در سطح شهر می باشد. اگرچه بنا به گفته مدیر عامل سازمان حمل و نقل و ترافیک اجرای طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها موجب کاهش بار ترافیکی در محدوده 74 کیلومتری طرح مزبور گردیده است اما این امر در سایر نقطه های شهر تغییر چندانی نداشته و در برخی موارد از جمله در ورودي هاي محدوده طرح نیز افزایش یافته است.

16- پس از اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها که با هدف کاهش آلودگی شدید هوا اجرا گردید بارها وضعیت هوای تهران از مرز بحران گذشت و البته این بار کسی سخنی از آن به میان نیاورد و اگر هم سخنی گفته شد به صورت محدود و در برخی رسانه ها بود.[15] آلودگی شدید هوا پس از اجرای طرح زوج و فرد نشان می دهد که طرح مزبور چاره ساز بحران آلودگی هوا نیست. مشکل در جای دیگر است و راه حل نیز چیز دیگری است!

17- اگر هدف از اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها به واقع حل مشکل آلودگی هوا بوده است چرا این طرح خودروهای مسوولان و دارای طرح آرم طرح ترافیک را در بر نمی گیرد. امكان ورود خودروهاى داراى آرم ترافيك به محدوده طرح موجب شده كه تغيير محسوسى در محدوده طرح ترافيك ديده نشود و تغييرات ناشى از اجراى طرح تنها در محدوده اضطرار قابل مشاهده باشد به همين دليل تعدادى از شهروندان همچون برخى از مسوولان شهرى از جمله مهدى چمران، رييس شوراى شهر تهران معتقدند كه طرح زوج و فرد براى خودروهاى مسوولان و داراى آرم طرح ترافيك نيز بايد اجرايى شود.[16]

18- ممنوعيت شهروندان از ورود به محدوده اضطرار آلودگى هوا شايد ترس از جريمه ۱۳ هزار تومانى ورود به محدوده اضطرار باشد اما كاهش تعداد خودروها و كافى نبودن تعداد اتوبوس هاى شركت واحد و چه بسا عدم فرهنگ استفاده از آن بين شهروندان، موجب شده خودروهايى به گردونه مسافربران شخصى اضافه شوند كه هيچ گاه فكر چنين كارى را به مخيله خود راه نداده بودند.[17] این امر بی تردید مشکل های فراوانی را از حیث امنیت شهروندان در سفرهای درون شهری در پی خواهد داشت.

19- با توجه به روند تولید خودرو و ورود آن به سطح شهر تهران، که با توجه به آمارها بین 1300 تا 1600 خودرو است، طولی نمی کشد که تعداد خودروهای زوج و فرد به تعداد زمان شروع اجرای طرح برسد و اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها جز اینکه خودآگاهی مسوولین در یافتن راه حل مناسب را به عقب اندازد نتیجه دیگری ندارد. مدیریت ایرانی نشان داده است که از عنصر آینده نگری بی بهره است و همیشه فرصت ها را از دست می دهد.

20- اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها نیاز به برخی پیش زمینه ها دارد. همین امر موجب گردید که با وجود تصویب شورای شهر در سال 1383 طرح مزبور اجرایی نگردد. این پیش زمینه ها دربرگیرنده وجود پارکینگ های مناسب و ايستگاههاي جديد اتوبوس در ورودی های طرح مزبور و نیز افزایش تعداد اتوبوس ها در این ورودی ها و … می باشد. حال پرسش این است که با وجود گذشت بیش از چند ماه از اجرای طرح مزبور چه مقدار از این پیش زمینه ها فعلیت یافته اند؟ چند پارکینگ مناسب و چند ایستگاه مناسب در ورودی های طرح مزبور ساخته شده اند؟ پاسخ به طور کامل منفی است و اگر هم اتوبوسی در این مدت اضافه شده است کمک چندانی به درخواست های استفاده از وسایل نقلیه عمومی از سوی افراد مشمول طرح مزبور نکرده است. چرا که افزایش تعداد اتوبوس ها باید با پیش بیین ایستگاههای جدید اتوبوس و ساخت پارکینگ های رایگان همراه می بود. این پیش نیازها بنا به گفته كامران حاج نصراللهي، مديرعامل سازمان حمل و نقل و ترافيك تهران، برای سال 1383 عبارت از افزودن 1250 دستگاه اتوبوس به ظرفیت حمل ونقل عمومی، افزایش پارکینگ تا 6150 دستگاه و ایجاد 41 خط جدید اتوبوسرانی بود.[18]

21- اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها در تهران این شهر را همان طور که رسول خادم، عضو شورای شهر تهران، به درستی اشاره کرده است کم کم تبدیل به یک «پادگان نظامی» می کند. چه آنکه در سر هر چهارراه و خیابانی، چنان که اکنون نیز دیده می شود، مأمورهای راهنمایی و رانندگی با دسته های قبض های جریمه که بر حسب عادت باید تمام شوند، ایستاده اند و مدام به جریمه کردن شهروندان مشغول هستند. تاکنون دیده یا شنیده نشده است که مأمور راهنمایی و رانندگی به جای جریمه کردن به راهنمایی کردن و یا یادآوری تخلف به راننده خلاف کار بپردازد. نخستین کار هر مأمور نیروی راهنمایی و رانندگی جریمه کردن است و به نظر بهتر آن است که نام «معاونت راهنمایی و رانندگی» به «معاونت تشخیص و وصول درآمدها» تغییر پیدا نموده و در ساختار سازمانی وزارت اقتصاد و دارایی جای گیرد!

3- پیشنهادها

اگر این آمار و گفته ها درست باشد که:

- روزانه 1300 خودرو و سالانه نزدیک به نیم میلیون خودرو وارد شهر تهران می شود؛[19]

- تهران تنها ظرفیت رفت و آمد روان نیم میلیون خودرو را دارد؛[20]

- هم اكنون حدود ۲ ميليون و ۸۰۰ هزار خودرو در تهران وجود دارد؛[21]

- شمار خودروهاي تهران تا سال ۱۳۹۰ به ۵ ميليون دستگاه خواهد رسيد؛[22]

- براي افزايش ظرفيت راه ها، تهران به ۱۵۰۰كيلومتر بزرگراه نياز دارد و به عبارتي بايد سالانه ۱۹۸كيلومتر بزرگراه در شهر احداث شود؛[23]

- در صورتي كه بيش از يك ميليون خودرو فرسوده تا سال ۱۳۹۰ از بازار خارج شود و همچنين سالانه ۳۰۰ هزار دستگاه خودرو جديد وارد بازار مصرف شود، تهران تا سال ۱۳۹۰ به طور كامل قفل خواهد شد!؛[24]

- در یک ماه گذشته یعنی از تاریخ 15/8/84 تا 15/9/84، 107 مورد مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا در تهران به وقوع پیوسته است که این رقم تنها مختص به نارسایی تنفسی است و آمار مرگ و میر ناشی از بیماریهای مرتبط با مشکلات تنفسی چون بیماریهای قلبی و آسم و ... را در برنمی گیرد؛[25]

- تحقیقات انجام شده توسط شرکت کنترل کیفیت هوا و وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی نشان می دهد، میزان آلاینده ‌ها در شهر تهران 2/8 برابر استاندارد جهانی است؛[26]

- باوجود آلودگى هواى تهران، هنوز هم ۷۰ درصد خودروهاى تهران تك سرنشين هستند؛[27]

- 80 درصد خودروهایی که در تهران تردد می کنند در سیستم سوخت و احتراق خود دچار نقص فنی بوده و بیش از حد مجاز آلایندگی دارند؛[28]

- بیش از 70 درصد آلودگی هوای پایتخت ناشی از تردد خودروها است؛[29]

- بر اساس مطالعات انجام شده، روزانه 13 میلیون لیتر بنزین در شهر تهران مصرف می شود که با احتساب اینکه مصرف هر لیتر بنزین موجب آلودگی حداقل 17 هزار لیتر اکسیژن می شود، می توان گفت روزانه 221 میلیارد لیتر از اکسیژن موجود در هوای تهران توسط خودروها می سوزد؛[30]

- تنها 25 درصد سفرهاي درون شهري تهران با سيستم حمل و نقل انبوه انجام مي‌شود، در حالی كه رقم مذكور بايد بالاي 70 درصد باشد؛[31]

- «آلودگي توليد شده توسط خودروهاي تهران با آلودگي30 ميليون خودرو برابري مي كند».[32]

آنگاه این پرسش به ذهن می رسد که چرا به جای پرداختن به راه حل های مناسب و بنیادین، طرح های بی بنیاد و کارشناسی ناشده ای مانند طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها در تهران انجام می گیرد؟ چرا کسی به این آمار و و اقعیت ها که از قضا منبع آنها نیز دستگاههای دولتی هستند توجهی نمی کند؟ آیا نمی توان مقام های مسوول را به جرم قتل عام تدریجی شهروندان بازخواست نمود؟ چرا هیچ مقام مسوولی به نقش خود در حل بحران آلودگی هوا و ترافیک شهر تهران توجه نمی کند؟ شاید همه منتظر هستند تا بحرانی که سال ها پیش در فیلم «روزی که هوا ایستاد»[33] پیش بینی شده بود رخ دهد؟ یا منتظر آن هستند تا پدیده ای مانند آنچه که در سال 1952 در لندن رخ داد اتفاق بیفتد؟[34] آیا مردم تهران شایسته توجه بیشتر نیستند؟ آیا قتل عام ساکت تهرانی ها حق مردم تهران است؟ مقام های مسوول نمی توانند دامن خود را از خون انسان های بی گناهی که تنها به دلیل سوء مدیریت و بی برنامگی آنها آرام آرام جان می سپرند، پاک بدانند و خود را روسفید در نزد خدا و خلق خدا معرفی کنند؟

اما چه می توان کرد؟ این پرسشی است که شاید خیلی ها از خودشان پرسیده باشند و راه حل های گوناگونی نیز بیان شده است. اما به نظر می رسد پیش از آنکه موضوع راه حل ها مهم باشد، این موضوع مهم است که برای حل معضل آلودگی شدید هوا و ترافیک اراده سیاسی وجود ندارد. با این که تمام نهادهای سیاسی اساسی در تهران هستند، اما از قرار معلوم هیچ کس حاضر نیست که به سهم خود مسوولیت حل مشکل های مزبور را بپذیرد. حتی هنوز مشخص نیست که چه نهادی مسوول اصلی حل مشکل های مزبور است[35] و در برخی موارد اختلاف نظر و دعواهای پیش آمده نشانگر این موضوع است. تازه در برخی موارد مانند آنچه که در مورد کاهش بودجه مترو رخ داده است مردم تهران نه تنها باید هزینه بی توجهی مقام های مسوول را بخورند بلکه باید هزینه دعواهای سیاسی آنها را نیز بپردازند. در حالی که انتظار می رفت بودجه مترو، به عنوان یک وسیله مناسب حمل و نقل عمومی افزایش یابد، از قرار معلوم به دلیل های نامعلومی با کاهش شدید بودجه روبرو گردیده است.

با این حال بدون اینکه اهمیت اراده سیاسی برای حل مشکل آلودگی شدید هوا و نیز مشکل ترافیک به دست فراموشی سپرده شود، پیشنهاد زیر بر اساس آمار و واقعیت های بیان شده در بالا طرح می گردد. بدیهی است این پیشنهادها دارای سلسله مراتب بوده و اجرای برخی از آنها بر دیگر پیشنهاد برتریهای مختلف داشته که این موضوع باید از دید خط مشی گذارها مورد توجه قرار بگیرد:

1- تهران دیگر ظرفیت پذیرش خودروهای جدید را ندارد و همین تعداد نیز بیشتر از ظرفیت خیابان های تهران است. پیشنهاد می شود شماره گذاری خودروهای جدید در تهران ممنوع و شماره گذاری هر خودوری جدید تنها مشروط به از رده خارج کردن یک خودروی فرسوده گردد. با این کار هم از ورود خودروهای جدید به جریان ترافیک تهران جلوگیری می شود (نگه داشتن ترافیک در سطح فعلی) و هم خودروهای فرسوده از رده خارج می شوند (کاهش آلودگی هوا). این طرح در بلند مدت قابل بازنگری است و تنها برای مدت محدود و دستیابی به زیر ساخت های مناسب حمل و نقل شهری اجرا خواهد شد. این پیشنهاد یک پیشنهاد کلی است و در صورت لزوم ابعاد مختلف آن قابل بررسی خواهد بود.

تبليغات خبرنامه گويا	advertisement@gooya.com

2- خودروهای موجود در سطح شهر بر حسب میزان مصرف سوخت و ایجاد آلودگی هوا امکان رفت و آمد در سطح شهر را داشته باشند. این امر موجب تشویق خودروهای ناهمساز با محیط زیست به استفاده از سوخت گاز به جای بنزین و نیز تشویق کارخانه های خودروساز و مردم به تولید و خرید خودروهای سبز (همساز با محیط زیست) می گردد.

3- مردم نشان داده اند که حاضرند به سهم خود در حل مشکل آلودگی هوا و مشکل ترافیک با دولت همکاری نمایند. اکنون نوبت دولت و مجلس است که سهم خود در این زمینه را بپردازند. مناسب است آنها در یک اقدام فوری نسبت به تأمین نیازمندی های سرمایه ای، کالایی و انسانی نهادهایی مانند شرکت اتوبوسرانی تهران، شرکت مترو و … اقدام نمایند. تردیدی نیست که در صورت بهبود وضعیت خدمت رسانی سامانه حمل و نقل شهری انگیزه استفاده از وسایل نقلیه شخصی به شدت کاهش پیدا می کند.

4- با بهبود سامانه حمل و نقل عمومی این امکان برای صدا و سیما فراهم می گردد که در کنار نشان دادن مزایای استفاده از سامانه حمل و نقل عمومی نارسایی ها و مشکل های استفاده از وسایل نقلیه شخصی را به مردم گوشزد نماید و به عبارت دیگر فرهنگ استفاده از سامانه حمل و نقل عمومی را افزایش دهد. مناسب است به این نکته توجه شود که تا زمان بهبود سامانه حمل و نقل عمومی هر گونه سخن از استفاده از آنها و کنار گذاشتن وسایل نقلیه شخصی بیهوده و بی تأثیر است.

5- کارخانه های خودروسازی مکلف گردند که در وهله نخست خودروهای ساخت خود را با استانداردهای زیست محیطی تطبیق داده و در وهله بعدی اقدام به اصلاح سامانه سوخت خودروهای کنونی در حال رفت و آمد نمایند.

4- نتیجه گیری:

اجرای پیوسته طرح زوج و فرد رفت و آمد خودروها به دلیل های گوناگون بیان شده غیر قانونی، بیهوده و خطرناک است.

حل مشکل های آلودگی شدید هوای تهران که منجر به قتل عام خاموش شهروندان در بلند مدت می گردد و نیز مشکل ترافیک بیش از هر چیز نیازمند اراده سیاسی می باشد. با بودن اراده سیاسی است که آنگاه نظرهای کارشناسی مجال طرح و اجرا پیدا می کنند و تردیدی نیست که با توجه به حجم نه چندان بالای خودرو در سطح شهر تهران (نزدیک به 3 میلیون) در مقایسه با دیگر شهرهای دیگر جهان (برای نمونه، توکیو 11 میلیون) می توان با در پیش گرفتن یک مدیریت واحد و کارشناسانه مشکل های مزبور را در وهله نخست به صورت کوتاه مدت حل نمود و با مهار موقت آلودگی هوا و کنترل ترافیک آنگاه می توان با فراغ خاطر به طرح های دقیق تر و جامع تر برای حل بلندمدت مشکل های مزبور پرداخت.

-------------------------

[1] - به نقل از:

http://iranmania.com/News/Farsi/ArticleView/Default.asp?NewsCode=6958&NewsKind=Culture

[2]- به نقل از: http://www.sharghnewspaper.com/830417/societ.htm

[3] - پیشین.

[4] - به نقل از: http://www.hamshahri.net/hamnews/1384/841218/news/shahr.htm

[5] - البته ممكن است آلودگي شديد هوا و شرايط بحراني همچنان وجود داشته باشد اما دست كم سخني از اين موضوع ها در رسانه هاي گروهي و اطلاع رساني مقام هاي عمومي نيست.

[6] - به نقل از: http://www.ilna.ir/shownews.asp?code=284327&code1=3

[7] - به نقل از: http://www.baztab.com/news/35573.php

[8] - به نقل از:

http://iranmania.com/News/Farsi/ArticleView/Default.asp?NewsCode=6958&NewsKind=Culture

[9] - به نقل از: http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8411100113

[10] - «طرح تبعیض آمیز»، روزنامه شرق، پنج شنبه، 18 اسفند 1384. صفحه 15، ستون «مردمک».

[11] - به نقل از: http://www.jamejamonline.ir/shownews2.asp?n=116498&t=env

[12] - به نقل از: http://www.tehrantraffic.org/test/Portals/0/%d8%a2%d8%b0%d8%b1%2030.doc

[13] - به نقل از: http://www.ketabeavval.ir/News/115.aspx

[14] - به نقل از: http://www.inroozha.com/news/002590.php

[15] - به نقل از: http://www.javannewspaper.com/1384/841004/report.htm

[16] - به نقل از: http://www.javannewspaper.com/1384/841006/society.htm

[17] - پیشین.

[18] - به نقل از: http://www.kayhannews.ir/830417/15.htm#other1500

[19] - به نقل از: http://www.tehrantraffic.org/test/Portals/0/%d8%af%d9%8a%205.doc

[20] - به نقل از: http://www.hamshahri.net/hamnews/1384/841218/news/shahr.htm

[21] - پیشین.

[22] - پیشین.

[23] - پیشین.

[24] - پیشین.

[25] - به نقل از: http://asianews.ir/main1.asp?a_id=22683

[26] - پیشین.

[27] - به نقل از: http://www.iran-newspaper.com/1384/840925/html/family1.htm

[28] - به نقل از: http://asianews.ir/main1.asp?a_id=22683

[29] - پیشین.

[30] - پیشین.

[31] - به نقل از:

http://iranmania.com/News/Farsi/ArticleView/Default.asp?NewsCode=6958&NewsKind=Culture

[32] - به نقل از: http://www.ketabeavval.ir/News/115.aspx

[33] - فیلمی از نادر ابراهیمی. داستان این فیلم به وقوع پدیده «وارونگی هوا» در تهران و قتل عام ساکت شهروندان می پردازد.

[34] - در سال 1952 در شهر لندن 12 هزار نفر بر اثر آلودگي هوا فوت کردند. به نقل از:

http://asianews.ir/main1.asp?a_id=22683

[35] - به نقل از: http://www.tehrantraffic.org/test/Portals/0/%d8%af%d9%8a%205.doc