 |
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
|
||
|
||||||
 |
 |
 |
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
||||||
|
|
|
|
|||
نمایشگاه مروری بر آثار محصص با عنوان «اردشیر محصص: هنر و طنز در ایران» از اول ژوئن در موزه انجمن آسیا در نیویورک گشایش یافته و تا سوم آگوست ادامه خواهد یافت. این هنرمند بزرگ از سال 1976 تاکنون ناگزیر در آمریکا اقامت داشته است. محصص، نقاش طنزپرداز برجسته و نام ـ آشنای معاصر ابتدا تحت فشار رژیم شاهنشاهی ناگزیر از ترک وطن و سپس با استقرار رژیم جمهوری اسلامی ناچار از اقامت دائم در خارج شد. طرحهای او شگفتانگیز و توانایی قدرت قلمش بینظیر است.
این نمایشگاه با استقبال شدید هنردوستان روبرو شده و منقدان مهم هنری آمریکا نقدهای بسیار پختهای بر آن نوشتهاند که بعضا ملاحظه میکنید. در عین حال، میتوانید در پیوند زیر گزارشی تصویری از این نمایشگاه را تماشا کنید.
|
advertisement@gooya.com |
|
|
|
|
ایران، در دوردست، در طرحها
اردشیر محصص، تبعیدی ساکن نیویورک، اولین نمایشگاه مروری آثارش را در انجمن آسیا برگزار میکند
ماریو نِیوز، 3 ژوئن 2008
نیو یورک آبزروز
برگردان: مهرداد آشنا
زمانی که نمایشگاه «اردشیر محصص: هنر و طنز در ایران» را در آسیا سوسایتی تماشا میکنید، نمیتوانید از فکر کردن به اهمیت ایران در رویدادهای جهانی پرهیز کنید. و نه فقط به این خاطر که آقای محصص اهل ایران است. طنز ویژه او نسبت به فراز و نشیبهای سیاسی میهن اش شکاک است و این توصیف ملایمی از آن است. آیا محمود احمدینژاد از هنر بدونِ گذشتِ آقای محصص جان سالم به در میبرد؟
«هنر و طنز در ایران» که به همت شیرین نشاط، هنرمند ویدئو ساز( پرداز) و نیکی نجومی، نقاش، برگزار شده، اولین نمایشگاه مجموع آثار آقای محصص در آمریکا است. خانم نشاط و آقای نجومی، هنرمندانی از تبار ایرانی، آقای محصص را یک گنجینه ملی میدانند، و نه فقط به این خاطر که (اگر یک عبارت کهنه شده را وام بگیریم) او حقیقت را در باره قدرت بیان میکند.
آقای محصص که متولد 1938 است، در رژیم پهلوی بزرگ شد. وی دانشنامهاش در علوم سیاسی را در 1962 از دانشگاه تهران دریافت کرد و این دانش را در حرفهاش که به عنوان یک هنرمند سرشناس در آن جا افتاده بود به کار بست. طرحهای او ـ کاریکاتور واژه زمختی ست ـ منظم در مطبوعات ایران منتشر شد و برای او پایگاهی با طرفداران مشتاق ایجاد کرد.
این طرحها توجه ساواک، پلیس مخفی شاه، را هم جلب کردند. طرحهای آقای محصص غالبا به عنوان تصاویر همراه مقالهها به کار میرفتند و این از واقعنگری نسبی آنها حکایت میکرد. قلم سختکوش آقای محصص نیز این را تأیید میکرد. هر گونه ابهام در آثار او از بالاترین ظرافت برخوردار بود. آقای محصص حرفهای زیادی برای گفتن داشت.
ساواک هم بر همین نظر بود. پس از اخطارهای مکرر برای تعدیل یا، بهتر از آن، دست کشیدن و پایان دادن به کار، آقای محصص ایران را با هدف تبعید موقت ترک گفت ـ حداقل این طور در نظر داشت. انقلاب ایران در 1979 قصد بازگشت را منتفی کرد. در بی اعتبار کردن آقای محصص، حکومت الهی احتمالا از شاه هم سختگیرتر میبود. این هنرمند از 1976 به بعد در نیویورک اقامت داشته است.
از طرحهای آقای محصص پیش از ورودش در آمریکا تنها چند طرح انگشت شمار به نمایش گذاشته شدهاند. یک دفتر طراحی اثر 1960 تکهتکه کردن بوروکراتیک مردی را به نمایش میگذارد ـ ویلیام استایگ را منهای جذابیت پیزوری در نظر بگیرید. در جایی دیگر، طرحهای سیاه قلم که از معنای نسبتا آشکاری برخوردار هستند، در کپه انبوهی از خطوط درهم ساخته و پرداخته شدهاند. تصویر دیگری وجود دارد که در سال 1977 به همراه اظهار نظری در تایمز با عنوان «سیاست آمریکا، و اسرائیل» مورد استفاده قرار گرفته است.
این آثار کپی هستند. اصل آنها از دست رفته است. بسیاری از طرحهای پیش از تبعید او در مخفیگاهها هستند، یا حداقل اینطور فرض میشود، یا این که نابود شدهاند. هر گونه امیدی به این که مجموعهداران آثار او را به امانت بدهند در اثر تحریم آمریکا و تلافی احتمالی دولت ایران بر باد رفته است. نقد هنری، اینطور که معلوم است، گاهی میتواند پیامدهای شدیدی داشته باشد.
ورود آقای محصص به آمریکا نه قدرت کار او را کاهش داد و نه گزندگی او را. فاصله جغرافیایی، اگر هم تأثیری داشت، بر وضوح بیشتر نگرش انتقادی او اثر گذاشت. نتیجه، طرحهایی کوبندهتر و به طرز غریبی شورانگیز بود. ظرافت شیوه، چه تصویری و چه سیاسی، در آنِ واحد خشم را در برگرفت و تقویت کرد. آقای محصص به شاعری نامحتمل بدل شد. پرداختِ او سبکتر و برندهتر شد.
بدنه اصلی نمایشگاه به مجموعهای از طرحها اختصاص دارد که با هم زندگی در ایران (1978 ـ 1976) عنوان گرفتهاند. شخصیتهای آقای محصص قدیمیتر از دوره پیش از شاه و انقلاب ایران هستند ـ فضای تصویری در زمان سلسله قاجار است که بین 1794 و 1925 بر ایران حکومت میکرد. جنازههای متحرک و مستبدان پفکرده در طرحهای او، که جامههای نامتعارف و غالبا به طرز احمقانهای پرنقش و نگار به تن دارند، با جسمهایی وارفته و سنگین طوری شق و رق میایستند و ژست میگیرند که انگار موضوع عکسی رسمی هستند.
قرار دادن زرق و برق و آداب و رسوم منسوخ به جای رویدادهای معاصر ممکن است نوعی گریز به شمار آید، اما فقط به درونمایه بینظیر آقای محصص استحکام میبخشد: نخوت قدرت. با عبور از تاریخ، او جهانشمولی، پیوستگی و گریزناپذیری از سرکوب بیقیدوبند را دوباره بیان میکند. این یک حقیقت آزموده شده است، اما بهترین هنرمندان آن قدر کلیشه را صیقل میدهند، آن را بزرگ میکنند و بازپس میگیرند تا از نیروی کشف حقیقت برخوردار شود. آقای محصص یکی از این هنرمندان است.
عوامل موضوعی ثابتی در هنر آقای محصص وجود دارد. ناشناس ماندن اتفاق نظرِ عوام؛ خشونت فراگیر ؛ بیرحمی وسیله تفریح؛ و آن بدگمانی که قدرت نامحدود به بار میآورد. «مردم» ـ تظاهرکنندگان، امامها، قاضیها و شهروندانی که آموزش جلوگیری از بارداری دیدهاند ـ با گلوله سوراخ سوراخ شدهاند. «صلح، عدل، حقیقت، برادری و آزادی» پیش از اعزام به زندان تحقیر میشوند. اعدام هدیه جشن تولد پادشاه است. آقای محصص با استقلالی شگفتانگیز ناظر این صحنههای گزنده است.
خط آقای محصص زیبا و گزنده است. بدن ها گوشتالو و خسته و کوفته هستند. کاریکاتورهای او بیرحم و بیملاحظه هستند، چه از ستمگرباشند چه از ستمدیده (او میگوید: «شاید من هر دو را به یک اندازه مسئول میدانم.») آقای محصص را میتوان با دُمیه، توماس ناست، جرج گرُس، سو کُو مقایسه کرد و آثار او حاوی برخی از تفننخواهیهای سُل استاینبرگ است، هرچند سیاست اجتماعی بر آنها سایه انداخته است. هنر ایرانی عمدتا دقت در استفاده از ابزار است.
از قریحههای آقای محصص یکی هم طنز ماهرانهی او در اعتبار بخشیدن به عناوین در آثارش و یا از سکه انداختن آنها است. شکاف بین شرح و تصویر در آنِ واحد وسیع و نامحسوس است. نزدیکترین طرح از این نوع شاید «بزرگترین نقاش دربار در حال انجام مهمترین وظیفه در بین فعالیتهای هنری خود» باشد ـ این وظیفه تزئین کردن قالب گچی است که پادشاه بر پایش دارد. ایجاز در پرداخت دلقکبازی رشتی را به راحتی به ثمر میرساند.
در اوایل دهه 1980 پزشکان تشخیص دادند که آقای محصص از بیماری پارکینسون رنج میبرد (تازهترین طرح به تاریخ 2000 است). از آن پس او به تکرار کلاژهای دادائیستی و کشیدن طرحهای دلنشین نوع نیویورکری از ملاها پرداخته است. اما «زندگی در ایران» هدیه او به تمام عصرها است. خانم نشاط و آقای نجومی کوشش زیادی کردهاند تا این هنر همانقدر به فرهنگ جهانی مربوط و با ارزشی بی بها برای آن باشد که برای مردم ایران است.
«اردشیر محصص: هنر و طنز در ایران» تا 3 آگوست در آسیا سوسایتی، 725 پارک اونیو، ادامه خواهد داشت.
mnaves@observer.com
