قديمی ترين طرح سيستماتيک ايدئاليسم آلمانی، طرحی فلسفی، ترجمه: فرهاد سلمانيان

ايدئاليسم آلمانی در عصر فریدریش هگل، يوزف شلينگ و فريدريش هولدرلين، اغلب مدافع نوعی مفهوم زيبايی شناختی از آزادی بود که در برخی گرايش های آن هر نوع حاکميت دولتی عاملی مزاحم محسوب می شود و سعی بر آن بود تا با تربيت زيبايی شناختی، انسان به مرتبه ای والاتر برسد

تبليغات خبرنامه گويا	advertisement@gooya.com

اشاره: در سال ۱۹۱۳ کتابخانه ی شاهنشاهی شهر برلين طی يک مزايده از سوی شرکت لئو ليپمانزون قطعه ی دستنويسی از هگل را يافت که قدمت آن به نيمه ی دوم سال ۱۷۹۶ می رسيد، صفحات پيشين آن موجود نبودند و با يک جمله ناقص شروع می شد. هر چند که اين نوشته دستخط هگل است، اما آن را به شلينگ ديگر فيلسوف آلمانی نيز که همعصر هگل بود نسبت می دادند و حدود ده سال بعد نيز طی بحث هايی هولدرلين، شاعر آلمانی، به عنوان نويسنده ی آن مطرح شد. در آغاز دهه ی سی در اغلب بحث ها گمان بر اين بود که شلينگ نويسنده ی اصلی متن، هولدرلين تقرير و ارائه کننده ی افکار کليدی آن، و هگل فقط نگارشگر سطور متن بوده است. اما نخستين بار اتو پوگلر، محقق فلسفه در سال ۱۹۶۵ دلايلی ارائه کرد که مبدع فکری اين متن هگل بوده است. به هر حال متن پيش رو را نخستين بار فرانتس روزنتسوايگ در سال ۱۹۱۷ منتشر کرد و هنوز بحث بر سر اين موضوع ادامه دارد که نويسنده ی اصلی آن کداميک از اين سه نفر است. يکی از پرسش های اصلی در اين نوشته چگونگی ايجاد جهانی اخلاقی برای موجودی اخلاقی به نام انسان است. ايدئاليسم آلمانی در عصر سه فرد ياد شده، اغلب مدافع نوعی مفهوم زيبايی شناختی از آزادی بود که در برخی گرايش های آن هر نوع حاکميت دولتی عاملی مزاحم محسوب می شود و سعی بر آن بود تا با تربيت زيبايی شناختی، انسان به مرتبه ای والاتر برسد. در اين قطعه مفهوم دولت نيز عنصری محوری ست که نگارنده آن را ساخته یِ فلاکت بار بشریِ می نامد.

...طرح نوعی علم اخلاق. از آنجا که در آينده تمامی متافيزيک به حوزه ی اخلاق تعلق خواهد گرفت،- اخلاقی که کانت با هر دو اصل موضوعه ی عملی خود در کتاب هايش (نقد عقل عملی و نقد عقل محض) صرفاً يک نمونه به دست داده و به هيچ وجه موضوع را به طور کامل بررسی نکرده است- به اين ترتيب اين اخلاق هيچ چيز ديگری جز سيستم کاملی از ايده ها، يا به عبارت ديگر به همان معنا، چيزی جز مجموع همه ی اصول موضوعه ی عملی نخواهد بود. ايده ی نخست ]در باب اخلاق[ مسلماً دربردارنده ی تصوری از خويشتن يا من، به مثابه ی موجودی مطلقاً آزاد است. همراه با موجودی آزاد و خودآگاه، همزمان از هيچ، جهانی کامل پديدار می شود؛ تنها آفريده ی حقيقی و قابل تصوری که از هيچ هستی يافته است. در اين جا پا را از حوزه ی متافيزيک به عرصه های علم طبيعت فرو خواهم گذاشت. پرسش مطرح اين است: جهان اخلاقی چگونه بايد برای موجودی اخلاقی طراحی شود؟ در اينجا قصد دارم به علم طبيعت که به کندی و با زحمت، براساس آزمايش ها پيش می رود، بار ديگر مجالی بدهم.

بنابراين اگر فلسفه ايده ها را و تجربه داده ها را به دست دهد، در نهايت می توانيم [حدود] علم طبيعت را در کليت آن و به شکلی که من در عصرهای آينده انتظار آن را دارم، به دست آوريم و دريابيم. به نظر نمی رسد که علم طبيعت در حال حاضر بتواند ذهنی خلاق را، مانند آنچه در وجود ما هست يا بايد باشد، راضی کند. از بحث طبيعت به آثار بشری می رسيم. قصد دارم با اولويت بخشيدن به ايده ی بشريت نشان دهم که ]در اين صورت[ چيزی به نام ايده ی دولت وجود ندارد؛ زيرا دولت امری مکانيکی ست، به همان نسبت ناچيز طوری که ايده ی يک ماشين پيش رو باشد. تنها آنچه که موضوع آزادی باشد، ايده ناميده می شود و دولت اين چنين نيست. بنابراين بايد از دولت فرابگذريم؛ زيرا هر دولتی بايد با انسان های آزاد به مثابه ی چرخ دنده های مکانيکی يک ماشين عظيم رفتار کند و البته دولت اجازه ی چنين رفتاری را ندارد؛ بنابراين بايد به اين کار پايان دهد. خود به خود مشاهده می کنيد که در اينجا تمامی ايده هايی چون صلح پايدار (کانت) و... صرفاً ايده هايی وابسته و زيرمجموعه ی ايده ای والاتر هستند. در اينجا همزمان قصد دارم اصولی را برای تاريخ بشريت به نگارش درآورم و تمامی آثار فلاکت بار بشر همچون دولت، قانون، حکومت و قانونگذاری را تا مغز استخوان واکاوی کنم. در نهايت ايده های جهانی اخلاقی، خداوند، جاودانگی، سرنگونی تمامی عقايد زايد و خرافی، تعقيب روحانيت مسيحی که اخيراً به واسطه ی خود عقل، تظاهر به عقل گرايی می کند، مطرح می شوند. آزادی مطلق تمامی جان هايی که در وجود خود حامل تمامی جهان روشنفکری هستند، و نه خداوند و نه جاودانگی را بيرون از خويش جستجو نمی کنند.

سرانجام ايده ای که همه را با يکديگر پيوند می دهد، ايده ی زيبايی خواهد بود و اين سخن به مفهوم افلاطونی والاتری به کار رفته است. اکنون بر اين باورم که والاترين کنش عقل که در عين حال تمامی ايده ها را در بر می گيرد، يک کنش زيبايی شناختی نيز هست و حقيقت و نيکی فقط در زيبايی با يکديگر پيوندی بسيار نزديک دارند. فيلسوف بايد در اين ميان نسبت به شاعر قدرت زيبايی شناختی بسيار داشته باشد. انسانی هايی که حس زيبايی شناختی ندارند، فيلسوفان ابتدايی ما هستند. فلسفه ی ذهن نوعی فلسفه ی زيبايی شناختی است. بدون حس زيبايی شناختی نمی توان در هيچ بعدی هوشمندانه پيش رفت و غنی بود و حتا نمی توان در زمينه ی تاريخ، هوشمندانه اظهار نظر عقلانی کرد. در اينجا بايد آشکار باشد که در اصل انسان ها دچار چه نوع کمبودی هستند که ايده ها را درک نمی کنند و به محض آن که مسائل از حد جدول ها و ليست ها فراتر می روند، بسيار بی محابا اعتراف می کنند که همه چيز برای آنها مبهم است.

هنر شاعری به واسطه ی اين امر منزلت والاتری می يابد و در پايان باز همان چيزی می شود که در آغاز بوده است: آموزگار بشريت. علت امر آن است که در اين ميان ديگر فلسفه يا تاريخی وجود ندارد و هنر شاعری به تنهايی تمامی علوم و هنرهای باقی مانده را پشت سر خواهد گذاشت.

همزمان اغلب می شنويم که توده های عظيم مردم بايد نوعی دين حس گرا داشته باشند. نه تنها توده های عظيم مردم، بلکه خود فيلسوف نيز به آن نياز دارد. باور به تک خدايی در گستره ی عقل و قلب، و باور به چندخدايی در پهنه ی قدرت تصور و هنر: اين همان چيزی است که ما به آن نياز داريم!

در اينجا ابتدا از ايده ای سخن خواهم گفت که تا آنجا که من می دانم، تا کنون به ذهن هيچ انسانی نرسيده است. ما بايد نوعی اسطوره شناسی نوين داشته باشيم، اما اين اسطوره شناسی بايد در خدمت ايده ها باشد و تبديل به اسطوره شناسی عقل گردد. تا زمانی که ايده ها را زيبايی شناختی، يعنی اسطوره شناختی نکنيم، برای ملت مفيد نخواهند بود و برعکس تا زمانی که اسطوره شناسی عقلانی نباشد، فيلسوف مجبور است، از وجود آن شرمنده باشد. در نهايت بايد آنان که در بطن روشنگری هستند (فيلسوفان) و آنان که نافرهيخته مانده اند (ملت)، از نظر دانايی با يکديگر هماهنگ شوند و دست به دست يکديگر بدهند؛ اسطوره شناسی بايد فلسفی، ملت بايد عقل گرا و فلسفه بايد اسطوره شناختی گردد تا فيلسوفان را با محسوسات مأنوس کند. به دنبال اين امر وحدت جاودانه ميان ما حاکم می شود و هرگز ملت، با نگاهی تحقيرآميز و ترس و لرزی کور در برابر حکيمان و کشيشان خود ظاهر نخواهند شد. ابتدا پس از اين مرحله، آموزش يکسان تمامی نيروها، يعنی هم فرد به تنهايی و هم مجموعه ی افراد در انتظار و پيش روی ماست. در اين وضع ديگر هيچ نيرويی سرکوب نخواهد شد. سپس برابری و آزادی عام تمامی اذهان را شاهد خواهيم بود! روحی والاتر که از آسمان فرستاده شده است، بايد اين دين نوين را ميان ما ايجاد کند؛ اين دين آخرين و بزرگ ترين اثر بشريت خواهد بود.

توضيح:
از ديد نويسنده به منظور دستيابی به نوعی آموزش يکسان برای تمامی افراد که از نظر روانی به آزادی و برابری ذهن ها منجر می شود، به دينی جديد نيازست که با نوعی اسطوره شناسی و عقل و ترويج گرايش به آن، شکاف ميان ملت نافرهيخته و فيلسوفان حاضر در بطن روشنگری را با سوق دادن ملت به سوی عقلانيت و مأنوس کردن فيلسوفان با جهان حسی پر می کند.
در قرن هجدهم تحت تأثير انقلاب فرانسه، در محافل روشنفکری با کنار گذاشتن طرفداری از ابزار خشونت به مثابه عامل تفهيم و سلطه، و روشن ساختن جايگاه دين در سپهر خصوصی، تکيه بر خلاقيت انسان های فرهيخته ای که يکديگر را متقابلاً حمايت می کنند، به تدريج جای خود را باز کرد و تبديل به چشم انداز آينده ی جامعه ی اروپا و عامل محرک در عرصه های گوناگون شد. متن پيش رو نيز به نوعی خواهان شکل گيری چنين جريانی است و با طرح نياز به نوعی دين جديد در راستای به حاشيه راندن کليسا گام برمی دارد.

منبع:
G.W.F. Hegel: W Bd. 1, P.234