مصاحبه با محمد باقر استرآبادی مشهور به ميرداماد در سن هشتاد سالگی، بخش دوم، عباس احمدي

گفت و گو با فرهنگ سازان بزرگ ايران

ع ا – استاد، ديروز از مکتب فلسفی خود يعنی از فلسفه ی يمانی با ما صحبت کردِيد. امروز، می خواهيم در باره ی ويژگی های اين مکتب، گفت و گوی خود را دنبال کنيم.
م ا – موافقم.

ع ا - يکی از پرسش های مهم فلسفی اين است که آيا در آن سو و در ماورای اين جهان مادی، جهان ديگری وجود دارد و يا نه؟ ماديون و پيروان مکتب اصالت ماده می گويند که چيزی در ماورای اين طبيعت وجود ندارد. هرچه هست همين جهان مادی است. به اعتقاد آنان، خدا و پيغمبر و قيامت و بهشت و دوزخ و شياطين و ملايکه، همه دروغ اند. هرچه هست جهان فيزيکی و جهان طبيعت است. جهان "متافيزيک" و "جهان ماورالطبيعه" افسانه است. نظر شما در مورد اين مساله چيست؟ آيا شما معتقديد که درآن سو ی جهان طبيعت، جهان ديگری وجود دارد؟
م ا – من معتقدم که در آن سوی جهان مادی، نه يک جهان ماورالطبيعه بلکه دو جهان ماورالطبيعه وجود دارد.

ع ا – بسيار عحيب است. متکلم های اسلامی مانند امام محمد غزالی به يک جهان ماورالطبيعه اعتقاد دارند. فيلسوف های مشايی مانند ابن سينا به يک جهان ماورالطبيعه اعتقاد دارند. عارف های اشراقی مانند سهروردی به يک جهان ماورالطبيعه اعتقاد دارند. چگونه شما به دو جهان ماورالطبيعه اعتقاد داريد؟
م ا – برای پاسخ به اين پرسش بايد مقدماتی در باره ی آفرينش جهان و خلقت دنيا ذکر کنم.

ع ا – بفرماييد.
م ا – در متون مذهبی آمده است که خداوند، جهان مادی را در شش روز آفريد. در اين داستان دو نوع جهان وجود دارد: يکی "جهان سرمد" که بی زمان است و واجب الوجود و يا خداوند در آن وجود دارد. ديگری "جهان ماديات" که دستخوش زمان است و ممکن الوجود و يا زمانيات در آن وجود دارد.

ع ا - مقصود شما از اصطلاح "زمانيات" چيست؟
م ا – "زمانيات" يعنی موجوداتی که دستخوش زمان اند. مانند من و شما و اين خيمه و خرگاه و اين کوه و صحرا و اين چرندگان و پرندگان و خزندگان و درندگان. به طور کلی، زمانيات يعنی هر آن چه که در جهان طبيعت وجود دارد. چون اين موجودات در امتداد زمان سيلان دارند، بنابراين من آن ها را "سيالات" می نامم. و چون اين موجودات دايما در حال دگرگونی و تغيير اند، من آن ها را "متغييرات" نيز می نامم. متکلم های اسلامی مانند امام محمد غزالی معتقدند که "جهان مادیات" از نظر زمانی و از نظر ذاتی وجود نداشته است، و خداوند آن را در شش روز آفريده است.

ع ا - اين داستانی است که ميليون ها نفر از پيروان اديان توحيدی، اعم از يهودی و مسيحی و مسلمان به آن معتقدند. بر طبق اين داستان، جهان ماديات هم از نظر زمانی "حادث" است و هم از نظر ذاتی "حادث" است. اين نظريه ظاهرا بی نقص می آيد. جنابعالی چه مشکلی در آن می بينيد؟
م ا - عوام می گويند که "جهان ماديات" از نظر زمانی وجود نداشته است و بعدا بوسيله ی خداوند خلق شده است. در اين صورت بايد قبل از خلقت دنيا، دوره ای وجود داشته باشد که از زمان ازل شروع شده و تا لحظه ای قبل از خلقت دنيا ادامه داشته است. در اين دوره، کارخانه ی خلقت خداوند خوابيده بوده است و خلقت خداوند معطل بوده است. اين موضوع با کمال مطلق خلاقيت خداوند در تناقض است. افسانه ی آفرينش به روايتی که عوام به آن معتقدند، مخالف " کمال مطلق خلاقيت خداوند" است و بنابراين دربين بسياری از فيلسوف ها، ارج و قربی ندارد. يکی از علت های مخالفت آخوندهای قشری با فلسفه همين موضوع است.

ع ا – چه راه حلی برای اين مشکل وجود دارد؟
م ا - برای اين مشکل، دو راه حل وجود دارد: يکی راه حل ابن سينا و ديگری راهی که من پيدا کرده ام.

ع ا – ابن سينا چگونه اين مشکل را حل کرده است؟
م ا –ابن سينا، قبول می کند که جهان ماديات از نظر ذاتی "حادث" است، اما معتقد است که جهان ماديات از نظر زمانی "حادث" نيست، بلکه از نظر زمانی "قديم" است.

ع ا – يعنی، به نظر ابن سينا، جهان ماديات، از نظر زمانی، مانند خداوند از روز ازل وجود داشته است؟
م ا – آری. و چون جهان ماديات از روز ازل وجود داشته است، ديگر مساله ی دوره ی قبل از خلقت پيش نمی آيد که در طی آن، خلقت خداوند معطل مانده باشد.

ع ا – اگربه نظر ابن سينا، جهان ماديات مانند خداوند از ازل وجود داشته است، پس چه کسی آن را خلق کرده است؟
م ا –به نظر ابن سينا، جهان ماديات هم "حادث" است و هم "قديم" است. قديم است از نظر زمانی و حادث است از نظر ذاتی. عوام به "حدوث زمانی" و "حدوث ذاتی" اعتقاد دارند، اما ابن سينا فقط به "حدوث ذاتی" اعتقاد دارد و "حدوث زمانی" را رد می کند. ابن سينا معتقد است که خداوند، جهان ماديات را نه از نظر زمانی، بلکه از نظر ذاتی آفريده است.

ع ا – "حدوث زمانی" يعنی چه؟
م ا - "حدوث زمانی" يعنی موجودی از روز ازل وجود نداشته است و بعدا به وجود بيايد.

ع ا – "حدوث ذاتی" يعنی چه؟
م ا - "حدوث ذاتی" يعنی موجودی از روز ازل وجود داشته است، اما وجودش معلول علت ديگری است. ابن سينا با نظريه ی "حدوث ذاتی"، مساله ی "دوره ی قبل از خلقت" را حل می کند، اما مشکل تازه ای را بوجود می آورد و آن اين است که ابن سينا جهان ماديات را گرچه نه از نظر ذاتی، بلکه از نظر زمانی، همدوش خداوند قرار می دهد که خود نوعی شرک است. زيرا در اين سناريو هم جهان سرمديات و هم جهان زمانيات، هردو، از روز ازل وجود داشته اند.

ع ا – ابن سينا با نظريه ی "حدوث ذاتی" نشان می دهد که اولا به داستان آفرينش جهان در شش روز که در کتب مقدس آمده است اعتقاد ندارد و ثانيا با ازلی دانستن جهان ماديات، دنيای فانی را همدوش دنيای باقی قرار می دهد و به همين علت، سال هاست که مورد غضب حوزه های علميه می باشد. قشری ها هيچوقت جرات نداشته اند فلسفه ی ابن سينا را أن طور که هست معرفی کنند. آن ها تلاش می کنند اولا آموزه های ابن سينا را آن چنان دشوار جلوه بدهند که کمتر کسی به کنه ی افکار او پی ببرد و ثانيا با حاشيه هايی که بر آثار او می نويسند، تلاش می کنند تا يک انديشمند غير ارتدکس را به صورت يک متفکر ارتدکس در بيآورند.

جناب آقای دکتر محمد باقر استرآبادی، الان نوبت آن است که به راه حلی که شما پيدا کرده ايد بپردازيم و ببينيم چرا شما به دو جهان ماورالطبيعه معتقديد، اما، متاسفانه، وقت مصاحبه ی ما برای امروز تمام شده است و مجبوريم دنباله ی گفت و گو ی خود را به جلسه ی آينده موکول کنيم.
***
AbbasAhmadi.Tripod.com
Abbas.Ahmadi@MailCity.com